Trường hợp nào di chúc hợp pháp không có hiệu lực?

Nhiều người cho rằng chỉ cần di chúc được lập đúng quy định thì chắc chắn sẽ được thực hiện. Tuy nhiên, thực tế pháp luật vẫn ghi nhận những trường hợp di chúc hợp pháp không có hiệu lực. Vậy khi nào xảy ra tình huống này và vì sao người thừa kế có thể không được nhận di sản dù di chúc hợp lệ?

---

Điều kiện để di chúc có hiệu lực

Trước khi xem xét các trường hợp không có hiệu lực, cần hiểu rằng di chúc phải hợp pháp thì mới có thể được áp dụng. Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc hợp pháp khi đáp ứng đầy đủ điều kiện về người lập, nội dung và hình thức.

Điều kiện về người lập di chúc

Người lập di chúc phải có đầy đủ năng lực nhận thức và tự nguyện khi lập di chúc.

Cụ thể:

• Minh mẫn, sáng suốt tại thời điểm lập di chúc
• Không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép

Ngoài ra, với một số đối tượng đặc biệt, pháp luật yêu cầu thêm điều kiện:

• Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi:
  Phải lập di chúc bằng văn bản và có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ
• Người bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ:
  Di chúc phải do người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực

---

Điều kiện về nội dung và hình thức

Bên cạnh yếu tố chủ thể, nội dung và hình thức cũng quyết định tính hợp pháp của di chúc.

Về nội dung, di chúc:

• Không được vi phạm điều cấm của luật
• Không trái đạo đức xã hội

Về hình thức, di chúc phải đúng quy định pháp luật. Thông thường, di chúc được lập bằng văn bản.

Trong trường hợp đặc biệt, di chúc miệng chỉ được chấp nhận khi:

• Tính mạng bị đe dọa
• Có ít nhất 02 người làm chứng

Sau đó, nội dung di chúc miệng phải được ghi chép lại, ký tên hoặc điểm chỉ và được công chứng hoặc chứng thực trong thời hạn 05 ngày làm việc. Như vậy, khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện trên, di chúc được coi là hợp pháp. Tuy nhiên, điều này chưa đồng nghĩa với việc di chúc chắc chắn có hiệu lực trên thực tế.

---

Trường hợp di chúc hợp pháp không có hiệu lực

Theo khoản 2 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, có những trường hợp di chúc vẫn không được thực hiện dù đã hợp pháp từ đầu.

Điểm chung của các trường hợp này là các yếu tố liên quan đến việc thực hiện di chúc không còn tồn tại tại thời điểm mở thừa kế.

Người thừa kế chết trước hoặc chết cùng thời điểm

Di chúc chỉ có hiệu lực khi người thừa kế còn tồn tại tại thời điểm mở thừa kế.

Nếu người được chỉ định trong di chúc:

• Chết trước người lập di chúc
• Hoặc chết cùng thời điểm

Thì phần di chúc liên quan sẽ không có hiệu lực.

---

Cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế không còn tồn tại

Không chỉ cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức cũng có thể được chỉ định hưởng di sản trong di chúc.

Tuy nhiên, nếu tại thời điểm mở thừa kế mà cơ quan, tổ chức đó:

• Đã giải thể
• Hoặc không còn tồn tại

Thì nội dung di chúc liên quan cũng không còn hiệu lực.

---

Di sản không còn tồn tại tại thời điểm mở thừa kế

Một yếu tố quan trọng khác là bản thân tài sản được để lại trong di chúc.

Nếu tại thời điểm mở thừa kế:

• Di sản đã không còn tồn tại

Thì phần di chúc liên quan đến tài sản đó sẽ không thể thực hiện.

Như vậy, có thể thấy rằng dù di chúc được lập hợp pháp, nhưng nếu các điều kiện thực tế thay đổi thì di chúc vẫn có thể không được áp dụng.

Di chúc hợp pháp là điều kiện cần, nhưng chưa phải là điều kiện đủ để di chúc có hiệu lực. Trong một số trường hợp, do người thừa kế, tổ chức hoặc di sản không còn tồn tại tại thời điểm mở thừa kế, di chúc sẽ không được thực hiện. Vì vậy, khi lập di chúc, cần cân nhắc kỹ các yếu tố liên quan và thường xuyên rà soát, cập nhật nếu có thay đổi. Điều này giúp hạn chế rủi ro và đảm bảo ý chí của người lập di chúc được thực hiện đúng. Trong trường hợp phát sinh vướng mắc liên quan đến hiệu lực di chúc, việc tham khảo ý kiến luật sư là cần thiết để được hướng dẫn cụ thể.

👉 Xem thêm bài viết: Khi lập di chúc có cần các con đồng ý không?