Quyền sử dụng đất đứng tên hộ gia đình thì chia thừa kế thế nào?

Trên thực tế, nhiều sổ đỏ cũ được cấp với nội dung “hộ ông”, “hộ bà”. Đây cũng là nguyên nhân khiến không ít vụ tranh chấp thừa kế kéo dài nhiều năm.

Khác với tài sản riêng hoặc tài sản chung của vợ chồng, quyền sử dụng đất đứng tên hộ gia đình không mặc nhiên là tài sản của riêng người đứng tên trên sổ đỏ.

Khi chia thừa kế, vấn đề quan trọng nhất là phải xác định ai là thành viên có quyền sử dụng đất chung tại thời điểm được cấp đất hoặc nhận chuyển quyền sử dụng đất.

Khi nào đất được xác định là của hộ gia đình?

Theo Luật Đất đai 2024, hộ gia đình sử dụng đất là những người:

• Có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng;
• Đang sống chung;
• Có quyền sử dụng đất chung tại thời điểm được giao đất, công nhận đất hoặc nhận chuyển quyền sử dụng đất.

Điều này có nghĩa, không phải cứ có tên trong hộ khẩu là đương nhiên có quyền đối với đất đứng tên hộ gia đình.

Tòa án thường xem xét đồng thời nhiều yếu tố như:

• Quan hệ giữa các thành viên;
• Thời điểm cấp giấy chứng nhận;
• Quá trình quản lý, sử dụng đất;
• Việc đóng góp tạo lập tài sản;
• Hồ sơ địa chính và giấy tờ liên quan.

Đất đứng tên “hộ ông”, “hộ bà” có phải ai trong nhà cũng được chia?

Không phải mọi thành viên trong gia đình đều có quyền sử dụng đất chung.

Người được xác định có quyền đối với đất hộ gia đình phải đáp ứng đủ điều kiện theo luật tại thời điểm hình thành quyền sử dụng đất.

Ví dụ:

Năm 2000, Nhà nước giao đất cho hộ gia đình ông A gồm:

• Ông A;
• Bà B;
• Hai người con đang sống chung.

Đến năm 2023, ông A qua đời thì trước tiên phải xác định phần quyền sử dụng đất của ông A trong khối tài sản chung.

Nếu diện tích đất là tài sản chung của 4 thành viên thì mỗi người có 1 phần bằng nhau.

Khi đó, di sản thừa kế của ông A chỉ là phần quyền sử dụng đất thuộc sở hữu của ông A, không phải toàn bộ diện tích đất.

Cách xác định phần di sản khi đất đứng tên hộ gia đình

Đây là bước rất quan trọng khi giải quyết tranh chấp thừa kế liên quan đến đất hộ gia đình.

Thông thường, Tòa án sẽ xác định theo các bước:

Xác định thành viên có quyền sử dụng đất chung

Cần xác định tại thời điểm:

• Được Nhà nước giao đất;
• Được công nhận quyền sử dụng đất;
• Hoặc nhận chuyển nhượng đất;

thì hộ gia đình gồm những ai có đủ điều kiện theo luật.

Xác định tỷ lệ quyền sử dụng đất của từng người

Sau khi xác định thành viên có quyền sử dụng đất chung, sẽ tiếp tục xác định phần quyền của từng người trong khối tài sản chung.

Nếu không chứng minh được tỷ lệ khác thì thường được xác định bằng nhau.

Xác định phần di sản của người chết

Phần quyền sử dụng đất thuộc sở hữu của người chết sẽ trở thành di sản thừa kế.

Sau đó mới tiếp tục xem:

• Có di chúc hay không;
• Di chúc có hợp pháp không;
• Chia theo di chúc hay theo pháp luật.

Vì sao tranh chấp đất hộ gia đình thường phức tạp?

Nhiều vụ việc kéo dài do:

• Sổ đỏ chỉ ghi “hộ ông”, “hộ bà”;
• Không còn hồ sơ cấp đất ban đầu;
• Các thành viên thay đổi theo thời gian;
• Có người đã tách hộ khẩu;
• Có tranh chấp về công sức đóng góp;
• Người sử dụng đất thực tế khác với người có quyền sử dụng đất chung.

Ngoài ra, trước đây nhiều địa phương cấp sổ đỏ cho “hộ gia đình” nhưng chưa xác định đầy đủ thành viên có quyền sử dụng đất.

Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều tranh chấp phát sinh khi chia thừa kế.

Con dâu, con rể có được chia đất đứng tên hộ gia đình không?

Không phải cứ kết hôn với thành viên trong gia đình là có quyền đối với đất hộ gia đình.

Nếu tại thời điểm hình thành quyền sử dụng đất:

• Người đó chưa là thành viên trong hộ;
• Không cùng tạo lập quyền sử dụng đất;
• Không thuộc nhóm có quyền sử dụng đất chung;

thì thường không được xác định là đồng chủ sử dụng đất.

Tuy nhiên, trong một số trường hợp vẫn có thể phát sinh quyền lợi liên quan đến:

• Tài sản chung vợ chồng;
• Công sức đóng góp;
• Chi phí xây dựng, cải tạo nhà đất.

Cần lưu ý gì khi chia thừa kế đất hộ gia đình?

Đối với tranh chấp loại này, việc xác định đúng nguồn gốc đất và thành viên có quyền sử dụng đất chung là vấn đề rất quan trọng.

Khi phát sinh tranh chấp nên rà soát:

• Hồ sơ cấp giấy chứng nhận;
• Sổ hộ khẩu cũ;
• Giấy tờ nhân thân;
• Hồ sơ địa chính;
• Tài liệu thể hiện quá trình sử dụng đất;
• Chứng cứ về việc đóng góp tạo lập tài sản.

Trong nhiều trường hợp, nếu xác định sai ngay từ đầu, việc chia thừa kế có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của tất cả các đồng thừa kế và khiến tranh chấp kéo dài qua nhiều cấp xét xử.

👉 Xem thêm bài viết: Những vướng mắc pháp lý khiến tranh chấp thừa kế kéo dài