Tranh chấp thừa kế giữa con riêng và mẹ kế: Tòa án sẽ xử thế nào?

Tranh chấp thừa kế giữa con riêng và mẹ kế là một trong những dạng tranh chấp khá phức tạp trong thực tiễn xét xử hiện nay. Dù Bộ luật Dân sự đã có quy định về quyền thừa kế giữa các bên, nhưng việc áp dụng trên thực tế vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau.

Không ít trường hợp các bên sống chung như gia đình trong thời gian dài, có quan hệ chăm sóc và nuôi dưỡng thực tế, nhưng khi phát sinh tranh chấp di sản thì việc xác định tư cách người thừa kế lại gặp nhiều vướng mắc.

Pháp luật quy định thế nào về thừa kế giữa con riêng và mẹ kế?

Hiện nay, quyền thừa kế giữa con riêng và mẹ kế được quy định tại Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015.

Theo quy định này, con riêng và mẹ kế có quyền hưởng di sản của nhau nếu giữa họ tồn tại quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như mẹ con trên thực tế.

Điều đó cho thấy pháp luật không chỉ căn cứ vào quan hệ huyết thống hoặc giấy tờ hộ tịch. Trong nhiều trường hợp, quá trình chung sống và chăm sóc thực tế mới là yếu tố có ý nghĩa quyết định.

Ngoài ra, Điều 79 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cũng quy định quyền và nghĩa vụ giữa cha dượng, mẹ kế với con riêng khi cùng chung sống trong gia đình.

Vì sao tranh chấp thừa kế giữa con riêng và mẹ kế vẫn thường xảy ra?

Dù đã có quy định pháp luật, nhưng thực tiễn giải quyết tranh chấp vẫn tồn tại nhiều khó khăn.

Nguyên nhân lớn nhất là hiện nay chưa có hướng dẫn cụ thể để xác định thế nào là “quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng như mẹ con”.

Chưa có tiêu chí rõ ràng về quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng

Pháp luật hiện chưa quy định cụ thể:

• Thời gian chăm sóc bao lâu thì được xem là quan hệ nuôi dưỡng thực tế
• Có bắt buộc phải sống chung hay không
• Việc hỗ trợ tài chính có được xem là chăm sóc, nuôi dưỡng không
• Mức độ gắn bó giữa các bên cần được xác định như thế nào

Điều này khiến việc đánh giá chứng cứ trong từng vụ án phụ thuộc khá nhiều vào nhận định của Tòa án.

Trong thực tế, có trường hợp mẹ kế trực tiếp nuôi dưỡng con riêng từ nhỏ đến khi trưởng thành. Tuy nhiên cũng có trường hợp các bên chỉ chung sống trong thời gian ngắn hoặc ít có sự gắn bó thực tế.

Do đó, không phải mọi trường hợp con riêng đều đương nhiên được hưởng di sản của mẹ kế.

Khó xác định thế nào là “mẹ kế”

Đây cũng là vấn đề gây nhiều tranh luận trong thực tiễn xét xử.

Theo cách hiểu thông thường, mẹ kế là người vợ sau của cha. Tuy nhiên, trên thực tế có nhiều trường hợp phát sinh phức tạp hơn.

Ví dụ:

• Cha mẹ từng ly hôn rồi quay lại chung sống
• Chung sống như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn
• Quan hệ hôn nhân thực tế phát sinh trước năm 1987

Trong những trường hợp này, việc xác định một người có được xem là mẹ kế hay không không phải lúc nào cũng rõ ràng.

Một vụ việc thực tế đang gây nhiều tranh luận

Thực tế xét xử đã xuất hiện những vụ án cho thấy rõ khoảng trống pháp lý trong vấn đề này.

Một vụ việc đang được Tòa án giải quyết liên quan đến trường hợp người phụ nữ từng là vợ cũ của cha, sau đó quay lại chung sống và trực tiếp nuôi dưỡng con riêng của chồng trong nhiều năm.

Sau khi các bên qua đời, phát sinh tranh chấp về quyền hưởng di sản giữa người em ruột của người phụ nữ và con của người con riêng.

Trong vụ việc này, có hai quan điểm khác nhau.

Quan điểm thứ nhất cho rằng người phụ nữ không phải mẹ kế theo đúng nghĩa pháp lý vì hai bên không đăng ký kết hôn lại. Do đó, con riêng không có quyền hưởng thừa kế.

Ngược lại, quan điểm còn lại cho rằng cần xem xét quan hệ chăm sóc và nuôi dưỡng thực tế giữa các bên. Nếu tồn tại quan hệ mẹ con trên thực tế thì con riêng vẫn có thể được hưởng di sản theo Điều 654 Bộ luật Dân sự.

Từ đó, phát sinh thêm vấn đề về thừa kế thế vị đối với cháu của người con riêng.

Tòa án thường xem xét những yếu tố nào khi giải quyết tranh chấp?

Trong các vụ án liên quan đến con riêng và mẹ kế, Tòa án thường đánh giá tổng thể nhiều yếu tố khác nhau.

Một số tình tiết thường được xem xét gồm:

• Quá trình chung sống giữa các bên
• Thời gian trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng
• Quan hệ tình cảm thực tế trong gia đình
• Nghĩa vụ phụng dưỡng khi đau ốm, tuổi già
• Lời khai của người thân hoặc hàng xóm
• Cách xưng hô và nhìn nhận trong sinh hoạt gia đình

Trong nhiều trường hợp, dù không có giấy tờ pháp lý đầy đủ nhưng quan hệ chăm sóc thực tế vẫn có thể được công nhận.

Ngoài ra, Tòa án cũng có thể vận dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự và lẽ công bằng để giải quyết vụ việc nếu pháp luật chưa có quy định cụ thể.

Có cần hoàn thiện thêm quy định pháp luật hay không?

Từ thực tiễn xét xử, có thể thấy quy định hiện nay vẫn chưa đủ cụ thể để giải quyết thống nhất các tranh chấp phát sinh.

Nhiều vấn đề quan trọng hiện chưa có hướng dẫn rõ ràng như:

• Tiêu chí xác định quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng
• Trường hợp không sống chung nhưng vẫn chăm sóc thường xuyên
• Xác định mẹ kế trong quan hệ hôn nhân thực tế
• Điều kiện để áp dụng thừa kế thế vị

Việc thiếu hướng dẫn cụ thể có thể dẫn đến tình trạng cùng một dạng vụ việc nhưng mỗi nơi lại có cách đánh giá khác nhau.

Do đó, việc hoàn thiện các quy định liên quan đến thừa kế giữa con riêng với mẹ kế là cần thiết để bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất hơn trong thực tiễn.

Kết luận

Tranh chấp thừa kế giữa con riêng và mẹ kế là vấn đề có nhiều vướng mắc cả về pháp lý lẫn thực tiễn xét xử. Dù pháp luật đã ghi nhận quyền thừa kế giữa các bên, nhưng việc xác định quan hệ chăm sóc và nuôi dưỡng thực tế vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau.

Đối với các vụ việc có yếu tố con riêng, hôn nhân thực tế hoặc thừa kế thế vị, việc đánh giá chứng cứ và xác định đúng quan hệ pháp lý có ý nghĩa rất quan trọng. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền hưởng di sản của các bên liên quan.

Nếu vụ việc phát sinh tranh chấp phức tạp về hàng thừa kế hoặc quan hệ gia đình thực tế, nên tham khảo ý kiến pháp lý sớm để bảo vệ quyền lợi của mình.

👉 Xem thêm bài viết: Con riêng có được hưởng thừa kế của mẹ kế không?